به چه کسانی سالمندمیگویند؟ مرز سالمندی ۶۵ سالگی است اما در ایران کسی که بالای ۶۰ سال باشد، سالمند محسوب میشود.

 آیا کشور ما، کشور سالمندی به شمار میآید؟ آخرین آمارها نشان میدهند، در ایران ۷تا۷/۵ درصد جمعیت را سالمندان تشکیل میدهند. در بعضی استانهای کشورمان جمعیت سالمندان به ۹ درصد کل جمعیت آن استان نیز میرسد. بر اساس تعریف سازمان ملل متحد، کشوری که بیش از ۷ درصد کل جمعیتش سالمند باشند، کشور سالمندی به حساب میآید. بنابراین زنگ خطر برای ایران زده شده است. در ۵ تا۱۰ سال آینده ، جمعیت سالمند کشور افزایش مییابد و مسئله مهم ما، مسئله سالمندی خواهد بود، که البته دفتر سلامت سالمندان وزارت بهداشت در این زمینه فعالیتهایی را آغاز کرده است.

 این جمعیت سالمند چه نیازهایی دارند؟ نیازهای سالمندان را در ایران و تمام جهان میتوان به ۳ گروه اصلی تقسیم کرد. گروه اول نیازهای بهداشتی - درمانی هستند که شامل مراقبتهای پزشکی و بهداشتی از سالمندان است. گروه دوم نیازهای اجتماعی - اقتصادی مانند بیمه و حقوق بازنشستگی است که عدم توجه به آنها آرامش روحی، روانی و اجتماعی سالمند را مختل خواهد کرد و گروه سوم نیازهای روانی است.  

سالمندان بیشتر با چه بیماریهایی دست به گریبانند؟ بیماریهای قلبی -عروقی در بیشتر کشورهای جهان، مقام اول را دارند و پس از آن سالمندان بیشتر با انواع سرطانها دست و پنجه نرم میکنند. در برخی از کشورها نیز ناتوانیهای ناشی از حوادثی مانند زمین خوردن درمقام دوم پس از بیماریهای قلبی - عروقی قرار میگیرند.  

بیشترین حادثه هايی که برای سالمندان ایران اتفاق میافتد، چیست ؟ شایعترین حادثهای که سالمندان ایرانی با آن مواجهند، زمین خوردن است. ۱۹ تا۲۶ درصد سالمندان در طی یک سال دچار نوعی حادثه میشوندکه نیازمند اقدام درمانی است. شایعترین حادثه برای مردان سالمند شهری، حوادث رانندگی و درمیان زنان سالمند شهری، زمین خوردن است. سالمندان روستایی نیز بیشتر زمین میخورند که اکثر این زمینخوردگیها باعث شکستگی استخوان میشود. اتفاقا سئوالی که پرسیدید، سوال خوبی بود چون علاوه بر این آمارها، یک نکته مهم دیگر را هم باید همینجا اضافه کنم.اگر سالمندی به دلیل زمین خوردن به پزشک مراجعهکند، پزشک نباید فقط در پی درمان شکستگی و کوفتگی بدن او باشد، بلکه حتما باید درباره خصوصیات منزل سالمند سوال کند و توصیههای لازم را درباره یک منزل استاندارد برای سالمند به او گوشزد کند. در نیمی از موارد علت زمین خوردن سالمندان ما، شرایط نامناسب محیط زندگیشان است که به دلیل نور ناکافی و یا فرشی که در جای نامناسب پهن شده است، موجبات زمین خوردن سالمند را فراهم میآورد.

چه کم لطفیهایی به سالمندان میشود؟ اولین مسئله ، فقر آموزش است. پزشکان، پیراپزشکان، پرستاران و بیمارستانها که مسئولیت پرستاری از سالمندان بالای ۶۵ سال را بر عهده دارند، همچنین افرادی که در مراکز نگهداری سالمندان فعالیت میکنند، به عنوان مراقب، مدیر و یا حتی آشپزی که در آن مجموعه به نوعی با سالمندان در ارتباط است، باید آموزشهای خاصی ببینند. به عنوان مثال آشپز یک مرکز نگهداری سالمندان حتما باید بداند نیازهای تغذیهای سالمندان متفاوت با افراد عادی است و با گذراندن دورههای آموزشی خاص، اطلاعات لازم درباره تغذیه سالمندان را کسب کند. پزشکان هم باید با دیدی متفاوت از یک فرد بالغ به بیمار سالمندشان نگاه کنند. بیمار سالمند نیازمند یک بررسی جامع است. باید هم تغذیه، هم وضعیت روانی او چه از نظر افسردگی و چه از نظر اختلالات خواب را مورد بررسی قرار دهند. اگر سالمند به یک پزشک یا متخصص قلب مراجعه کند نباید فقط فشارخون او گرفته شود و فقط بیماری قلبی او مورد توجه و معاینه و درمان قرار گیرد. لازم است ارزیابی جامع در مورد سالمند انجام شود. این روشی است که در تمام دنیا، مفید شناخته شده است چون بیماریها و مشکلات بعدی سالمند را با این روش میتوان شناسایی کرد و از آن پیشگیری کرد. اگر بتوان این بیماریها و مشکلات را قبل از اتفاق افتادن، شناسایی کرد، هم برای سالمند و هم برای افراد خانواده او ارزانتر خواهد بود تا اینکه مثلا به یک اختلال حافظه ساده در معاینات عمومی سالمند توجه نشود و بعد که این اختلال پیشرفت کرد و به آلزایمر تبدیل شد، در پی درمان آن باشیم و فشارهای مختلف آن را بر خانواده، تحمل کنیم. آيا تخصص طب سالمندان در ایران شناخته شده است. تخصص طب سالمندان به تازگی وارد ایران شده است. این تخصص با اینکه با پیرترین گروه جامعه سروکار دارد ولی جوانترین تخصص طب در دنیا ست. طولانیترین سابقه را کشور انگلستان در این زمینه دارد. هرچند امریکا پیشرفتهترین امکانات و بخشهای طب سالمندی را دارد. اما متخصصان طب سالمندی انگشتشمارند. البته افرادی نیز متخصص داخلی بودهاند که برای یک دوره فلوشیب یک ساله در دانشگاههای خارج از کشور، طب سالمندان را گذراندهاند. تاکنون حدود ۴۰۰ پزشک عمومی و متخصص در دورههای کوتاه مدت طب سالمندی در مرکز تحقیقات سالمندی ایران آموزش دیدهاند، وزارت بهداشت در آینده دوره تخصص طب سالمندان را برگزار خواهد کرد و همچنین واحدهای طب سالمندان در دروس دورههای پزشکی عمومی گنجانده خواهد شد. طب سالمندان رشتهای از علم پزشکی است که به ارزیابی جامع سالمندی میپردازد و جامعه و محیط زندگی سالمند را جزء ارزیابی سالمند به حساب میآورد. متخصصان این طب کمتر نسخه درمانی میدهند و با پیشگیری از بیماریهای سالمندان، درمان و توانبخشی سالمندان به ارزیابی این گروه از جامعه میپردازند. ویژگی خاص طب سالمندان این است که متخصص این طب حتما باید در یک تیم فعالیت کند و در کنار او فارماکولوژیست، دندانپزشک، متخصص تغذیه و غیره فعالیت کنند. در ۵ تا ۱۰ سال آینده تعداد افراد بالای ۶۰ سال کشور ما مساوی تعداد افراد زیر ۵ سال خواهند بود ولی نتایج مطالعات وزارت بهداشت نشان میدهد در مقایسه با تعداد زیاد متخصصان کودکان ، متخصصان طب سالمند ما انگشت شمارند.

همه سالمندان باید به متخصص طب سالمندان مراجعه کنند یا فقط سالمندان خاصی که نیازهایی مانند توانبخشی دارند به متخصص سالمندان نیازمندند؟ مسلما همه سالمندان.

سالمند سالم با متخصص طب سالمندان مشورت میکند تا چگونه سالم زندگی کند و چگونه دوره سالمندیاش را بگذراند؟ متخصصان طب سالمندان با انجام واکسیناسیون، توصیههای بهداشتی ، تغذیهای ، حرکتی و محیطی از بسیاری از بیماریها و حوادث دوره سالمندی پیشگیری میکنند. از اهداف سازمان بهداشت درمانی است.

برای آموزش پزشکان عمومی و سالمندان چه اقداماتی انجام شده است؟ در مرکز تحقیقات سالمندی ایران، دورههای آموزشی کوتاه مدتی برای پزشکان عمومی برگزار میشود و در آن اصول طب سالمندی به آنها آموزش داده میشود. البته خود سالمندان اولین کسانی هستند که باید درباره حفظ سلامت خودشان آموزش ببینند. سالمندان باید یاد بگیرند که چگونه از خودشان مراقبت کنند تا بیمار نشوند و باید این مراقبت از خود را ازمیانسالی آغاز کنند تا در سالمندی، سالمند سالمی باشند. در درجات بعدی، افراد خانواده سالمند هستند که باید نحوه نگهداری و مراقبت درست از سالمندشان را یاد بگیرند. حتی کسانیکه از طرف شرکتهای نگهداری و مراقبت از سالمندان به منازل فرستادهمیشوند، اگر آموزشهای کوتاه دو هفتهای ببینند نحوه برخوردشان با سالمند متفاوت خواهد بود.  

آیا در کشور ما خدمات رسانی به سالمندان مطلوب و مناسب است؟ متاسفانه در ایران، خدماترسانی به سالمندان کم است چون در ایران کلینیکهای تخصصی طب سالمندی نداریم. در بیمارستانهای ما بخش سالمندان وجود ندارد و اصلا ما نیروی انسانی آموزش دیده برای خدماترسانی به سالمندان را نداریم. البته تخصص طب سالمندان در ایران و در دنیا بسیار جوان است. در این راستا، زیر نظر مرکز تحقیقات سالمندی ایران در بیمارستان روفیده تهران واقع در منطقه قیطریه، کلینیک سرپایی سالمندی دایره شده است که در آن گروهی متشکل از متخصص طب سالمندی، متخصص قلب، روانپزشک، مددکاراجتماعی و متخصص تغذیه به صورت یک تیم، در خدمت سالمندان هستند و قرار است یک بیمارستان سالمندان که دارای ۲۰ تا ۳۰ تخت خواب است در آینده دایر شود و سالمندانی که دوره حاد بیماریشان را گذراندهاند، به این بخش منتقل خواهند شد. به عنوان مثال سالمندی که دوره حاد پس از سکته مغزی را پشت سر گذاشته است، به جای رفتن به منزل به این بخش منتقل میشود تا در این بخش خدمات توان بخشی فشرده به وی ارائه شده، دستورات تغذیهای لازم داده شود و برای جلوگیری از افسردگی او در آینده تحت نظر یک روان شناس قرار گیرد. سالمندان پس از گذران دوره حاد بیماری حداکثر ۳ ماه در این بیمارستان بستری خواهند شد و با سلامت کامل مرخص میشوند. به این ترتیب سالمند پس از بیرون آمدن از بیمارستان به کسی وابسته نیست و خودش میتواند فعالیتهای روزمرهاش را انجام دهد.